Kreacja pieniądza przez banki: skąd naprawdę biorą się nowe pieniądze w obiegu?

Kiedy kredytobiorca podpisuje w oddziale banku umowę na kredyt hipoteczny o wartości 500 000 złotych, na jego rachunku bieżącym pojawia się odpowiednia kwota. Większość osób zakłada, że bank przelał środki zgromadzone wcześniej przez innych klientów na lokatach terminowych lub kontach oszczędnościowych. Rzeczywistość operacyjna współczesnego systemu bankowego wygląda jednak zupełnie inaczej. Pieniądze te nie zostały nikomu zabrane, przesunięte z sejfu ani ściągnięte z oszczędności emerytalnych innego klienta. Powstały w ułamku sekundy w drodze zapisu księgowego.

Mechanizm kreacji pieniądza bezgotówkowego przez banki komercyjne stanowi fundament współczesnej bankowości opartej na rezerwie cząstkowej oraz pieniądzu fiducjarnym (fiat money). Zrozumienie, skąd biorą się nowe jednostki monetarne w gospodarce, wymaga odrzucenia intuicyjnych, lecz przestarzałych modeli podręcznikowych i przyjrzenia się rzeczywistym przepływom na bilansach instytucji finansowych.

1. Powszechny mit pośrednictwa: dlaczego bank nie pożycza oszczędności innych klientów?

Dominujący w powszechnej świadomości pogląd przedstawia bank jako klasycznego pośrednika finansowego. Zgodnie z tą koncepcją Kowalski wpłaca do banku 10 000 zł oszczędności, bank odkłada niewielką część na tzw. rezerwę, a pozostałą kwotę pożycza Nowakowi. Taki model – choć intuicyjny i prosty do przyswojenia – jest niezgodny ze współczesną praktyką operacyjną bankowości komercyjnej, co wielokrotnie potwierdzały w swoich oficjalnych biuletynach instytucje takie jak Bank Anglii (Bank of England), niemiecki Bundesbank czy Bank Rozrachunków Międzynarodowych (BIS).

Trzy konkurencyjne teorie bankowości: intermediacja, rezerwa cząstkowa i kreacja długu

W teorii ekonomii wyodrębnia się trzy główne podejścia do roli banków w gospodarce:

• Teoria pośrednictwa finansowego (Financial Intermediation Theory): Zakłada, że banki są jedynie biernymi pośrednikami, którzy zbierają depozyty i przekazują je pożyczkobiorcom. W tym ujęciu banki nie tworzą nowego pieniądza, a jedynie zwiększają szybkość jego obiegu. Model ten nie odzwierciedla funkcjonowania współczesnego pieniądza bezgotówkowego.
• Teoria rezerwy cząstkowej (Fractional Reserve Theory): Przyjmuje, że pojedynczy bank nie może wykreować pieniądza ponad posiadane rezerwy, ale cały system bankowy jako całość mnoży pieniądz poprzez łańcuch kolejnych wpłat i pożyczek (mechanizm mnożnika kreacji pieniądza). Choć bliższa prawdzie pod względem matematycznym, błędnie ustala kierunek przyczynowo-skutkowy.
• Teoria kreacji kredytowej (Credit Creation Theory): Opisuje stan faktyczny: każdy bank komercyjny indywidualnie tworzy nowy pieniądz w momencie udzielania kredytu poprzez równoległe zwiększenie swoich aktywów i pasywów. Kredyty tworzą depozyty, a nie odwrotnie.

Zapis księgowy w praktyce: jak bilans banku rośnie w momencie udzielenia pożyczki

Pieniądz we współczesnej gospodarce to w przeważającej mierze roszczenie finansowe zapisane w systemie teleinformatycznym. W momencie przyznania kredytu bank nie wysyła zapytania do skarbca ani nie sprawdza, czy na kontach oszczędnościowych innych klientów leży wystarczająca suma wolnych środków. Zamiast tego dokonuje podwójnego zapisu księgowego:

1. Po stronie aktywów banku pojawia się nowa pozycja: należność od kredytobiorcy (umowa kredytowa, czyli zobowiązanie klienta do zwrotu długu z odsetkami).
2. Po stronie pasywów banku powstaje nowe zobowiązanie: depozyt na rachunku klienta, czyli cyfrowy zapis środków oddanych do jego dyspozycji.

Przed wykonaniem tej operacji suma bilansowa banku była mniejsza. Po wykonaniu zapisu bilans powiększa się dokładnie o kwotę udzielonego kredytu. W tym momencie podaż pieniądza w gospodarce ulega zwiększeniu – powstał nowy pieniądz transakcyjny, którym klient może płacić za towary i usługi.

Co wiemy, a czego nie wiemy o genezie wkładów bankowych?

Z perspektywy faktograficznej należy zadać dwa fundamentalne pytania porządkujące wiedzę:

• Co wiemy na pewno? Wiemy, że zagregowana wartość depozytów w systemie bankowym nie jest sumą wcześniej wydrukowanych banknotów zaniesionych do okienek kasowych. Depozyty na kontach bieżących w ponad 90% są bezpośrednim rezultatem wcześniejszej akcji kredytowej banków komercyjnych.
• Czego nie wiemy bez analizy indywidualnej instytucji? Nie wiemy, jak długo nowo wykreowany depozyt pozostanie w banku, który go utworzył. Jeśli kredytobiorca przeleje pieniądze do odbiorcy w innym banku, bank udzielający kredytu musi dokonać rozliczenia międzybankowego i przenieść odpowiednią ilość rezerw płynnościowych.

2. Anatomia współczesnego pieniądza: gotówka, rezerwy banku centralnego i depozyty komercyjne

Aby precyzyjnie śledzić proces kreacji, konieczne jest rozróżnienie pomiędzy poszczególnymi rodzajami pieniądza, które pełnią odmienne funkcje i krążą w odrębnych obiegach.

Trzy poziomy płynności w strukturze monetarnej

Pieniądz funkcjonujący w gospodarce nie jest jednorodny. Struktura podaży pieniądza dzieli się na warstwy o różnym stopniu płynności i dostępności dla podmiotów rynkowych:

• Baza monetarna (pieniądz banku centralnego / M0): Obejmuje fizyczne banknoty i monety w obiegu poza bankami, gotówkę w kasach banków oraz rezerwy banków komercyjnych zdeponowane na rachunkach w banku centralnym. Do tego pieniądza dostęp mają wyłącznie banki komercyjne oraz instytucje publiczne.
• Pieniądz transakcyjny (agregat M1): Obejmuje gotówkę w obiegu oraz depozyty bieżące (na żądanie) w bankach komercyjnych, płatne przy użyciu kart debetowych, przelewów czy systemów płatności mobilnych (np. BLIK). To główny instrument płatniczy przedsiębiorstw i konsumentów.
• Pieniądz szeroki (agregaty M2 i M3): Obejmuje M1 powiększone o depozyty terminowe (lokaty do 2 lat), fundusze rynku pieniężnego, operacje z przyrzeczeniem odkupu (repo) oraz dłużne papiery wartościowe o terminie zapadalności do 2 lat emitowane przez sektor bankowy.

Pieniądz banku centralnego kontra prywatny pieniądz bankowy

Środki widoczne na koncie w banku komercyjnym nie są bezpośrednio pieniądzem banku centralnego. Są prywatnym zobowiązaniem danej instytucji finansowej do wypłaty prawnego środka płatniczego na żądanie klienta. Gdy sprawdzamy stan konta i widzimy kwotę 5 000 zł, oznacza to, że bank komercyjny deklaruje: „Jesteśmy winni posiadaczowi rachunku 5 000 jednostek waluty państwowej”.

Prywatny pieniądz bankowy zachowuje parytet 1:1 z pieniądzem państwowym wyłącznie dzięki zaufaniu do systemu bankowego, regulacjom ostrożnościowym, dostępowi banków do płynności w banku centralnym oraz państwowym gwarancjom depozytów (w Polsce realizowanym przez Bankowy Fundusz Gwarancyjny do równowartości 100 000 euro).

Rozrachunki międzybankowe: systemy SORBNET2 i Elixir

Wykreowanie depozytu przez jeden bank staje się wyzwaniem operacyjnym, gdy pożyczone pieniądze opuszczają macierzystą instytucję. Rozważmy scenariusz:

• Bank A kreuje 400 000 zł kredytu dla klienta kupującego mieszkanie.
• Klient przelewa 400 000 zł na rachunek sprzedawcy nieruchomości prowadzony w Banku B.
• Bank A nie może przesłać do Banku B swojego własnego zapisu dłużnego (depozytu). Bank B żąda rozliczenia w ostatecznym środku płatniczym – pieniądzu banku centralnego.

Transfer ten realizowany jest za pośrednictwem systemu rozrachunków wysokokwotowych (w Polsce: SORBNET2 prowadzony przez NBP) lub izby rozliczeniowej (KIR i system Elixir). Bank centralny zmniejsza stan rachunku rezerwowego Banku A o 400 000 zł i zwiększa stan rachunku Banku B o tę samą kwotę. Oznacza to, że choć bank może wykreować depozyt wewnętrznie, to do obsłużenia transferu zewnętrznego potrzebuje realnych rezerw płynnościowych.

3. Tradycyjny model mnożnika kreacji pieniądza a rzeczywistość rynkowa

W wielu programach nauczania ekonomii proces kreacji nadal tłumaczy się za pomocą tzw. mnożnika bazy monetarnej ($M = M0 times frac{1}{r}$, gdzie $r$ oznacza stopę rezerwy obowiązkowej). Model ten sugeruje, że bank centralny decyduje o ilości bazy monetarnej (M0), a banki komercyjne automatycznie powielają tę kwotę w ściśle określonej proporcji. W praktyce operacyjnej model ten jest odwróceniem rzeczywistego łańcucha zdarzeń.

Dlaczego model mnożnikowy odwraca przyczynę ze skutkiem?

W rzeczywistym świecie banki nie czekają na pojawienie się dodatkowych rezerw, by móc udzielić kredytu. Kolejność decyzji gospodarczych wygląda następująco:

1. Pojawia się wiarygodny kredytobiorca z popytem na finansowanie inwestycji lub konsumpcji.
2. Bank ocenia ryzyko transakcji i kalkuluje opłacalność (marżę odsetkową).
3. Bank podejmuje decyzję o przyznaniu kredytu i kreuje depozyt.
4. Dopiero po zawarciu transakcji i w miarę migracji środków na rynku międzybankowym bank poszukuje niezbędnych rezerw na rynku międzybankowym lub pożycza je z banku centralnego w ramach operacji otwartego rynku.

Oznacza to, że podaż kredytu jest endogeniczna – powstaje wewnątrz systemu gospodarczego w odpowiedzi na popyt zgłaszany przez sektor prywatny i publiczny, a nie jest z góry dyktowana przez wolumen rezerw zrzuconych do sektora bankowego przez bank centralny.

Popyt na kredyt jako pierwotny impuls tworzenia pieniądza

Głównym motorem wzrostu podaży pieniądza nie są decyzje techniczne banku centralnego o zasileniu rezerw, lecz skłonność przedsiębiorstw i konsumentów do zaciągania długu oraz gotowość banków komercyjnych do podejmowania ryzyka kredytowego. W fazie ożywienia gospodarczego optymizm rynkowy winduje popyt na kredyty, w wyniku czego następuje dynamiczna ekspansja bilansów bankowych. Z kolei w fazie recesji, nawet przy zerowych stopach procentowych i zalaniu rynku rezerwami przez bank centralny, akcja kredytowa może gwałtownie wyhamować z powodu braku zdolności kredytowej klientów.

Rola stopy rezerwy obowiązkowej: narzędzie ostrożnościowe, a nie limit ilościowy

Stopa rezerwy obowiązkowej (wynosząca w Polsce w zależności od decyzji RPP zazwyczaj od 0,5% do 3,5%) nakazuje bankom komercyjnym utrzymywanie określonego odsetka wartości zgromadzonych depozytów na rachunkach w NBP. Wbrew obiegowej opinii rezerwa ta nie działa jako fizyczna tama uniemożliwiająca bankowi kliknięcie w systemie i udzielenie kolejnego kredytu.

Rezerwa obowiązkowa jest rozliczana w systemie uśrednionym w okresach miesięcznych. Bank musi zapewnić wymaganą średnią wartość rezerwy na koniec danego okresu utrzymywania. Jeśli bank w ciągu miesiąca zwiększy akcję kredytową i w efekcie wzrosną jego depozyty, brakujące rezerwy uzupełnia na bieżąco, pożyczając środki od innych banków na rynku WIBOR/POLONIA lub korzystając z instrumentów banku centralnego.

4. Rzeczywiste granice kreacji pieniądza: co powstrzymuje banki przed nieskończonym pożyczaniem?

Skoro banki komercyjne mogą tworzyć wkłady depozytowe z niczego, pojawia się pytanie: dlaczego nie udzielają kredytów w nieskończoność, generując nieograniczone zyski odsetkowe? Proces kreacji pieniądza jest rygorystycznie ograniczany przez mechanizmy rynkowe, ekonomiczne i nadzorcze.

Wymogi kapitałowe i normy ostrożnościowe (Bazylea III, CRD/CRR)

Najważniejszym prawnym i regulacyjnym ograniczeniem akcji kredytowej nie są rezerwy gotówkowe, lecz kapitał włas

ny banku (fundusze własne).

Zgodnie z międzynarodowymi standardami Bazylea III (wdrożonymi w Unii Europejskiej przez pakiet regulacyjny CRR/CRD IV/V), bank musi utrzymywać odpowiedni poziom kapitału podstawowego Tier 1 (CET1) oraz łącznego kapitału w stosunku do swoich aktywów ważonych ryzykiem (RWA – Risk-Weighted Assets):

• Wskaźnik wypłacalności (TCR): Wynosi zazwyczaj minimum 8% (często z dodatkowymi narzutami i buforami nakładanymi przez KNF, np. bufor ryzyka systemowego).
• Mechanizm blokujący: Każdy nowy kredyt (np. hipoteczny z wagą ryzyka 35-50% czy konsumpcyjny z wagą 75-100%) zwiększa wartość RWA. Jeśli bank wyczerpie swoje fundusze własne, nie może wykreować kolejnego kredytu, dopóki nie podniesie kapitału (np. z zatrzymanych zysków lub emisji nowych akcji) albo nie zmniejszy portfela innych ryzykownych aktywów.

Koszty płynnościowe i ryzyko odpływu depozytów

Kiedy bank kreuje depozyt, nie wie, czy środki te zostaną natychmiast wydane i przesłane do konkurencji. Jeśli bank agresywnie zwiększa akcję kredytową szybciej niż konkurenci, mierzy się ze stałym odpływem rezerw w rozliczeniach międzybankowych. Aby uzupełnić płynność, musi:

• Zaoferować wyższe oprocentowanie na lokatach, by przyciągnąć depozyty od klientów innych banków.
• Pożyczyć środki na rynku międzybankowym po stopie WIBOR/POLONIA.
• Wyemitować własne obligacje lub zaciągnąć pożyczkę lombardową w NBP.

Wszystkie te działania generują koszty odsetkowe, które przy nadmiernej ekspansji mogą przewyższyć marżę z udzielonych kredytów i doprowadzić instytucję do utraty rentowności.

Ryzyko kredytowe i ograniczenia po stronie popytu

Banki nie kreują pieniądza w próżni – każda transakcja wiąże się z ryzykiem braku spłaty (ang. default risk). Jeśli kredytobiorca przestaje spłacać dług, bank musi dokonać odpisów aktualizujących z tytułu strat kredytowych (zgodnie ze standardem IFRS 9), co bezpośrednio pomniejsza jego zysk netto i kapitał własny.

Ograniczeniem jest także liczba wiarygodnych klientów posiadających realną zdolność kredytową przy danym poziomie stóp procentowych oraz rygorystyczne wytyczne nadzoru finansowego (w Polsce m.in. Rekomendacja S i Rekomendacja T wydawane przez KNF, określające maksymalne wskaźniki DStI i LTV).

5. Spłata długu jako mechanizm destrukcji pieniądza

Proces kreacji pieniądza jest całkowicie odwracalny. Zrozumienie, w jaki sposób pieniądz znika z gospodarki, jest kluczem do interpretacji cykli koniunkturalnych, kryzysów zadłużeniowych i zjawiska deflacji.

Co dzieje się z bilansem banku w momencie spłaty raty kapitałowej?

Gdy kredytobiorca przelewa miesięczną ratę kapitałową kredytu, następuje operacja odwrotna do jego udzielenia:

1. Z rachunku bieżącego klienta znika kwota spłacanego kapitału (redukcja pasywów banku).
2. Jednocześnie z bilansu banku wyksięgowywana jest analogiczna wartość roszczenia kredytowego (redukcja aktywów banku).
3. W efekcie: Pieniądz depozytowy, który powstał w momencie udzielenia kredytu, przestaje istnieć. Zostaje wykasowany z zapisu księgowego.

Część odsetkowa raty stanowi wynagrodzenie banku i staje się jego przychodem operacyjnym, jednak sam kapitał ulega trwałej anihilacji.

Cykl kredytowy a zjawisko deflacji bilansowej

Jeśli w danym okresie wolumen spłacanych kredytów jest wyższy niż wartość nowo udzielonych zobowiązań, podaż pieniądza szerokiego (M2/M3) kurczy się. Taki proces nazywamy oddłużaniem (ang. deleveraging).

Zjawisko to występuje powszechnie po kryzysach finansowych (np. w Japonii po pęknięciu bańki w 1990 r. czy w strefie euro po 2008 r.). Gospodarka wchodzi wówczas w stan deflacji bilansowej – firmy i gospodarstwa domowe skupiają się na redukcji długu zamiast na konsumpcji i inwestycjach, co prowadzi do spadku zagregowanego popytu i spowolnienia gospodarczego.

6. Praktyczne wskazówki: jak wykorzystać wiedzę o kreacji pieniądza w analizie finansowej i biznesie?

Zrozumienie endogenicznego charakteru pieniądza pozwala podejmować trafniejsze decyzje inwestycyjne i lepiej oceniać stan makroekonomiczny otoczenia biznesowego.

Wskazówka 1: Obserwuj dynamikę agregatu M3 i akcji kredytowej zamiast „drukowania banknotów”

Wyjaśnienie: Medialne doniesienia o „dodruku pustego pieniądza” często odnoszą się do operacji skupu aktywów (QE) przez bank centralny, które zasilają głównie rezerwy banków. O realnej presji inflacyjnej decyduje jednak tempo wzrostu kredytów w sektorze prywatnym i dynamika agregatu M3.

Zastosowanie praktyczne: Jeśli bank centralny obniża stopy, ale banki komercyjne zaostrzają kryteria przyznawania kredytów (dynamika kredytowa spada), pieniądz nie trafia na rynek konsumpcyjny. Inflacja konsumencka (CPI) w takich warunkach nie rośnie gwałtownie – kapitał może co najwyżej pompować wyceny aktywów finansowych lub nieruchomości.

Wskazówka 2: Zwracaj uwagę na cykl stóp procentowych jako bezpośredni regulator popytu na kredyt

Wyjaśnienie: Ponieważ kreacja pieniądza zależy od popytu na dług, wysokość stóp procentowych jest głównym zaworem regulującym tempo tworzenia nowego pieniądza. Podwyżki stóp podnoszą koszt obsługi długu, uderzają w zdolność kredytową i hamują powstawanie nowych depozytów.

Przykład: Gwałtowny cykl podwyżek stóp procentowych przez RPP w latach 2021–2022 doprowadził do załamania popytu na kredyty hipoteczne o ponad 60%, co w ciągu kolejnych kwartałów drastycznie spowolniło tempo wzrostu podaży pieniądza M1 w Polsce.

Wskazówka 3: Monitoruj bufory kapitałowe sektora bankowego przed prognozowaniem ożywienia

Wyjaśnienie: Nawet przy rekordowo niskich stopach procentowych gospodarka nie ruszy z miejsca, jeśli banki komercyjne mają niskie współczynniki kapitałowe lub ponoszą straty z tytułu niespłacanych kredytów (np. portfela walutowego czy zapaści w sektorze nieruchomości).

Zastosowanie praktyczne: Oceniając perspektywy wzrostu branż zależnych od finansowania dłużnego (np. deweloperzy, budownictwo infrastrukturalne), analizuj wskaźniki CAR/TCR sektora bankowego publikowane cyklicznie przez NBP i KNF w „Raporcie o stabilności systemu finansowego”.

Wskazówka 4: Odróżniaj kreację kredytową na cele produktywne od kredytów spekulacyjnych

Wyjaśnienie: Pieniądz wykreowany na sfinansowanie budowy fabryki, zakupu linii technologicznej czy inwestycji w automatyzację zwiększa moce wytwórcze gospodarki (podaż dóbr), co w średnim terminie działa antyinflacyjnie. Kredyt zaciągnięty na cele wyłącznie spekulacyjne (kupno istniejących aktywów w celu odsprzedaży) prowadzi jedynie do inflacji cen aktywów.

Zastosowanie praktyczne: W analizie sektorowej warto weryfikować strukturę nowego zadłużenia – czy dominuje kredyt inwestycyjny dla przedsiębiorstw, czy nieprodukcyjny kredyt konsumpcyjny.

Współczesny system monetarny opiera się na komercyjnym długu. Nowy pieniądz pojawia się na kontach nie w wyniku fizycznego druku w mennicach, lecz jako dwustronny zapis księgowy w bilansach banków, inicjowany przez decyzję kredytową. To sprawia, że stabilność gospodarki zależy w równej mierze od dyscypliny kredytowej banków, rygoru regulatorów, jak i stabilności finansowej samych dłużników.

Wskazówka 5: Zabezpiecz linie kredytowe w firmie przed fazą spadku podaży pieniądza

Wyjaśnienie: Gdy banki zaostrzają kryteria przyznawania finansowania ze względu na rosnące ryzyko kredytowe lub spadające bufory kapitałowe, najszybciej ograniczają dostęp do odnawialnych linii obrotowych i kredytów w rachunku bieżącym dla sektora MŚP.

Przykład: W okresach spowolnienia gospodarczego instytucje finansowe masowo obniżają przyznane limity kredytowe przy ich rocznym odnawianiu lub żądają twardszych zabezpieczeń rzeczowych.

Zastosowanie praktyczne: Jeśli dane makroekonomiczne wskazują na spadek dynamiki M3 i zacieśnianie polityki kredytowej, renegocjuj umowy finansowania z wyprzedzeniem. Zabezpiecz wieloletnie limity z gwarancją dostępności kapitału zamiast polegać na krótkoterminowych, rocznych umowach obrotowych.

Wskazówka 6: Śledź relację kredytów do depozytów (wskaźnik L/D) w sektorze bankowym

Wyjaśnienie: Wskaźnik L/D (Loans to Deposits ratio) obrazuje, w jakim stopniu akcja kredytowa banków jest sfinansowana stabilnymi wkładami klientów, a w jakim zależy od zewnętrznego finansowania rynkowego.

Przykład: Przed kryzysem w 2008 roku wskaźnik L/D w wielu europejskich bankach przekraczał 120-150%, co oznaczało agresywną kreację długu znacznie przewyższającą bazę depozytową i wymuszało zależność od płynności międzybankowej.

Zastosowanie praktyczne: Wskaźnik L/D w polskim sektorze bankowym wynosi poniżej 80%, co oznacza strukturalną nadpłynność. Dla inwestorów i przedsiębiorców to sygnał, że banki posiadają przestrzeń bilansową do natychmiastowego wznowienia akcji kredytowej, gdy tylko pojawi się popyt i spadną stopy procentowe.

7. Mini-checklista: 4 kluczowe raporty do monitorowania kreacji pieniądza

Aby samodzielnie weryfikować faktyczny stan podaży pieniądza i aktywność kredytową w Polsce, warto regularnie analizować cztery cykliczne publikacje:

• Miesięczna informacja o podaży pieniądza (NBP): Pozwala śledzić dynamikę agregatów M1, M2 i M3 oraz główne czynniki ich kreacji (należności od gospodarstw domowych i przedsiębiorstw).
• Sytuacja na rynku kredytowym – wyniki ankiety do przewodniczących komitetów kredytowych (NBP): Kwartalny raport pokazujący, czy banki planują zaostrzać, czy łagodzić kryteria przyznawania kredytów mieszkaniowych, konsumpcyjnych i dla firm.
• Raport o stabilności systemu finansowego (NBP): Kompleksowa ocena odporności banków na szoki, poziomu współczynników kapitałowych (TCR, CET1) oraz wielkości buforów płynnościowych (LCR, NSFR).
• Biuletyn Miesięczny Komisji Nadzoru Finansowego: Bieżące dane o zyskach sektora, wielkości odpisów na złe długi (IFRS 9) i wartości nowo utworzonych depozytów.

Zamiast polegać na intuicji czy uproszczonych teoriach o „dodruku”, warto opierać decyzje biznesowe na twardych danych o bilansach banków komercyjnych. To tam, przy każdym zatwierdzonym wniosku kredytowym, bije rzeczywiste źródło współczesnego pieniądza.